Jakie badania okresowe warto wykonać po 60. roku życia?

Po 60. roku życia badania profilaktyczne pomagają wykryć nadciśnienie, cukrzycę, choroby nerek i nowotwory, zanim pojawią się wyraźne objawy. Wiele z nich można wykonać bezpłatnie w ramach NFZ. Trzeba jednak odróżnić profilaktykę zdrowotną od badań okresowych medycyny pracy, które dotyczą zdolności do wykonywania konkretnego zawodu.

Profilaktyka zdrowotna a badania medycyny pracy

Badania profilaktyczne służą Tobie – pozwalają ocenić stan zdrowia i wcześniej zauważyć nieprawidłowości. Ich zakres zależy między innymi od wieku, płci, chorób przewlekłych, przyjmowanych leków i historii rodzinnej.

Badania okresowe medycyny pracy mają inny cel. Lekarz medycyny pracy ocenia, czy pracownik może nadal wykonywać pracę na określonym stanowisku. Obowiązek ten wynika z Kodeksu pracy, a termin badania ustala się w orzeczeniu lekarskim. Jeśli nadal pracujesz, musisz realizować ten obowiązek niezależnie od badań wykonywanych dla własnego zdrowia.

Podstawowe badania w ramach NFZ

Punktem wyjścia może być program „Moje Zdrowie”, czyli bilans zdrowia dla osób dorosłych. Ankietę można wypełnić w Internetowym Koncie Pacjenta, aplikacji mojeIKP albo w przychodni podstawowej opieki zdrowotnej. Po jej przeprowadzeniu pacjent otrzymuje informacje o dalszej ścieżce i zakresie badań.

W ramach programu wykonywane są między innymi:

• Morfologia krwi pomaga ocenić między innymi niedokrwistość i niektóre zaburzenia związane z infekcją.
• Glukoza służy do wykrywania nieprawidłowego poziomu cukru i przesłanek cukrzycy.
• Lipidogram obejmuje cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy, dlatego ułatwia ocenę ryzyka miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych.
• Kreatynina wraz z eGFR pozwala ocenić funkcję nerek.
• TSH pomaga wykrywać zaburzenia pracy tarczycy.
• Badanie ogólne moczu może wskazać nieprawidłowości dotyczące dróg moczowych i nerek.

Po 50. roku życia lekarz może zlecić także dodatkowe badania, takie jak próby wątrobowe, PSA, badanie kału na krew utajoną lub test w kierunku wirusowego zapalenia wątroby typu C. Zakres nie jest identyczny dla każdego pacjenta. Wyniki trzeba omówić z lekarzem POZ, zwłaszcza gdy przyjmujesz leki na stałe albo masz już rozpoznaną chorobę przewlekłą.

Programy NFZ mogą być aktualizowane. Przed zapisaniem się sprawdź bieżące warunki udziału w placówce POZ, na Internetowym Koncie Pacjenta lub w oficjalnych informacjach NFZ.

Badania profilaktyczne kobiet i mężczyzn

Niektóre badania przesiewowe są związane z płcią oraz konkretnymi przedziałami wieku. Poniższe zestawienie pokazuje najważniejsze programy opisane w dostarczonych materiałach. W przypadku indywidualnych czynników ryzyka lekarz może zaproponować inną częstotliwość.

Mammografia może wykryć zmiany w piersi, zanim pojawią się objawy. W programie NFZ jest dostępna bez skierowania dla kobiet spełniających kryterium wieku. Badanie można wykonać w placówce stacjonarnej lub w mammobusie.

Test HPV HR służy do wykrywania zakażenia typami wirusa brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka. Jeśli wynik jest dodatni, dalsza diagnostyka może obejmować cytologię płynną z tej samej próbki. Dostępność i zasady programu należy potwierdzić w placówce realizującej świadczenia NFZ.

U mężczyzn badanie PSA z krwi pomaga ocenić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka prostaty. Sam wynik nie rozpoznaje raka i nie powinien być interpretowany bez uwzględnienia wieku, objawów oraz badania lekarskiego.

Kolonoskopia pozwala wykrywać polipy i wczesne zmiany raka jelita grubego. W programie profilaktycznym mogą kwalifikować się osoby w wieku 50–65 lat, a także młodsi pacjenci z obciążeniem rodzinnym. Zasady kwalifikacji i dostępność badania trzeba sprawdzić w konkretnej placówce.

Ciśnienie, wzrok, słuch i kości

Ciśnienie i serce

Nadciśnienie często przez lata nie powoduje dolegliwości, a jednocześnie może uszkadzać serce, mózg i nerki. Dlatego ciśnienie warto mierzyć podczas wizyt w POZ, a przy zaleceniu lekarza także w domu. Pojedynczy nieprawidłowy pomiar nie wystarcza do rozpoznania, ale powinien skłonić do powtórzenia pomiaru i konsultacji.

Lekarz może zdecydować o wykonaniu EKG lub innych badań, jeśli występują objawy, czynniki ryzyka albo choroby układu krążenia. Nie każdy pacjent potrzebuje identycznego pakietu badań kardiologicznych.

Wzrok, słuch i gęstość kości

Po 60. roku życia rośnie ryzyko zaćmy, jaskry i zwyrodnienia plamki żółtej. Kontrole okulistyczne pomagają wykryć te problemy na wcześniejszym etapie. Warto też reagować na pogorszenie słuchu, szumy uszne lub trudności w rozmowie. W takich przypadkach lekarz może skierować na badanie audiometryczne.

Densytometria, czyli badanie gęstości mineralnej kości, pomaga ocenić ryzyko osteoporozy. Szczególne znaczenie ma u kobiet po menopauzie, osób po złamaniach niskoenergetycznych, z niską masą ciała lub przyjmujących przewlekle niektóre leki. O potrzebie badania decyduje lekarz na podstawie czynników ryzyka.

Jak zapisać się na badania?

Najprostsza ścieżka prowadzi przez Internetowe Konto Pacjenta i przychodnię POZ:

1. Sprawdź w IKP lub mojeIKP, czy możesz skorzystać z programu profilaktycznego i czy masz dostępne informacje o badaniach.
2. Wypełnij ankietę programu „Moje Zdrowie” online albo poproś o pomoc w przychodni.
3. Umów wizytę w POZ i przedstaw lekarzowi wyniki, objawy oraz informacje o chorobach przewlekłych.
4. Wykonaj zlecone badania i odbierz wyniki zgodnie z instrukcją placówki.
5. Omów wyniki z lekarzem, nawet jeśli odchylenia wydają się niewielkie.

Przed wizytą przygotuj:

• Dokument tożsamości potrzebny do potwierdzenia danych w placówce.
• Historię chorób i wypisy ze szpitala, szczególnie z ostatnich miesięcy.
• Listę przyjmowanych leków i suplementów wraz z dawkami.
• Poprzednie wyniki badań, informacje o szczepieniach oraz dane o chorobach występujących w najbliższej rodzinie.

Nie wykonuj szerokiego zestawu badań na własną rękę bez konsultacji. Wynik poza zakresem referencyjnym nie zawsze oznacza chorobę, a prawidłowy wynik nie wyklucza wszystkich problemów zdrowotnych.

O czym pamiętać w tym roku?

Razem z lekarzem POZ sprawdź, czy masz aktualne:

• badania podstawowe krwi i moczu, w tym morfologię, glukozę, lipidogram, kreatyninę z eGFR i TSH,
• pomiary ciśnienia oraz ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego,
• badania przesiewowe właściwe dla płci i wieku,
• kontrolę wzroku, słuchu i stanu kości, jeśli przemawiają za tym objawy lub czynniki ryzyka,
• szczepienia i zalecenia dotyczące dalszej profilaktyki.

Najważniejszym punktem nie jest wykonanie przypadkowego pakietu, lecz stworzenie z lekarzem POZ planu dopasowanego do wieku, stylu życia i historii zdrowia. Każdy niepokojący objaw albo nieprawidłowy wynik powinien zostać skonsultowany.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.